ادوارد براون، پیشتاز مطالعات فرهنگ عامه در ایران . بخش اول ( دکتر حسن اکبری بیرق)

ازاوایل قرن نوزدهم میلادی که روابط اقتصادی، سیاسی و فرهنگی بین ایران و اروپا گسترش یافت، به موازات آن دادوستدهای علمی نیز به اشکال مختلف توسعه پیدا کرد و برکات بیشماری برای هر دو طرف به بار آورد. مهم ترین پیامد مثبت این ارتباطات علمی بین ایران و اروپا، که گاه نتایج آن سال ها بعد پدیدار شد، آشنایی ایرانیان با شیوه مدرن تحقیقات علمی بود. به دیگر سخن، ایرانیان که از قافله دانش و تمدن مدرن عقب مانده بودند، با بهره گیری از روش های نوین غربی و اروپایی، فرهنگ و سنت های اصیل خود را که همچون گنجینه ای دست نخورده بود، بازخوانی کردند و درک جدیدی از سنن کهن خود به دست آوردند.
یکی از پرثمر ترین این مراودات علمی و فرهنگی، خوانش سفرنامه هایی بود که توسط جهانگردان و ایران شناسان و ایرانگردان اروپایی نگاشته شده بود. این خاطرات مکتوب که آداب و رسوم و شیوه زیست ایرانیان را از دریچه نگاه یک غربی به نمایش می گذاشت، هم منبع ارزشمندی برای مطالعات ایرانشناسی بود و هم در برخی موارد که توسط فرد دانشمندی نوشته میشد، نمونه ای قابل تقلید و تعمیم از شیوه نگاه به مسایل انسان شناختی و در یک کلام مطالعات فرهنگی و مردم شناسانه بود.
ادوارد گرانویل براون(‎Edward Granvill Browne)( ۱۸۶۲- ۱۹۲۶م) خاورشناس و ایران‌شناس شهیر بریتانیایی یکی از آن دانشمندانی است که علاوه بر تحقیقات دانشگاهی و سازمان یافته فراوانی که درباره فرهنگ و تمدن ایرانی انجام داده است، این فرصت را یافته که یکسال از عمر خود را در ایران بگذراند. او که به عنوان پژوهشگر در دانشگاه کمبریج برگزیده شده بود، مأموریت یافت که سال نخست پژوهشش را در ایران بگذراند. بنابراین در اکتبر۱۸۸۷از طریق ترکیه رهسپار ایران شد و در اقامت یکساله خود در ایران، از نقاط بسیاری دیدن کرد با مردم این دیار و آداب و اخلاق و باورهای ایرانیان آشنایی حاصل کرد؛ تا جایی که به گفته خود به یک ایرانی تمام عیار تبدیل شد. کتاب «یک سال در میان ایرانیان» او محصول این سفر و در واقع گزارشی است از دیده‌ها و آموخته‌های وی در این دوره.
این کتاب پر ارج را که سرشار از دانستنی های ناب و دقیق از سبک زندگی جمعی و فردی ایرانیان اواخر قرن نوزدهم است می توان از نخستین گام های مطالعات علمی و آکادمیک مردم شناختی و ثبت فرهنگ عامه در ایران دانست؛ به گونه ای که امروز با گذشت بیش از یک قرن از نگارش و انتشار این اثر، هیچ مردم شناس ایرانی از مطالعه آن بی نیاز نیست.
مقاله حاضر می کوشد ضمن معرفی دقیق و روشمند این اثر و تحلیل محتوای آن، جایگاه آن را در تاریخ پژوهش های مردم شناختی در ایران بازنماید. نتیجه حاصل از این مطالعه آن است که کتاب «یک سال در میان ایرانیان»، هم به لحاظ موضوع و هم از حیث روش از آثار ماندگار و تاثیرگذار در زمینه مطالعات فرهنگی بوده و نمونه ای موفق از تعاملات علمی ایران و اروپاست.
کلیدواژه ها: روابط علمی ایران و اروپا در سده نوزدهم و بیستم، مطالعات مردم شناسی، فرهنگ عامه ایرانیان، ادوارد براون
مقدمه
اگر مجموعه دانسته ها و اندوخته های ذهنی و فکری ، رفتارها و آداب و رسوم عوام را «فرهنگ عامع» بنامیم، آنگاه که این دانسته ها و داشته های ذهنی و فکری بر روی کاغذ بیایند و مکتوب شون ، در حیطه قلمرو ادبیات عامّه قرار میگیرند . متأسفانه در ادب کهن فارسی، آن قدر که به ادبیات رسمی و دیوانی (دبیری) اهمیت داده شده است، به ادب یا فرهنگ عامه بها ندادهاند و کتب نظم و نثر فارسی، سهم ناچیزی از صفحات خود را به ادبیات عامه، اختصاص داده اند که به هیچ وجه، تناسبی با کمیت و کیفیت آن ندارد. به طوری که نویسندگان ایرانی، از به کار بردن کلمات عامیانه ابا داشته اند و بی پیرایه و بیآرایه نویسی را ضعف ادبیات و کار نویسندگی میدانسته اند.
امروزه آثار اندکی در دسترس هستند که هر کدام به نوعی فرهنگ عامه کهن ایران را به تصویر کشیده اند، مانند : داراب نامه طرطوسی ، ابو مسلم نامه سمک عیّار ، سندباد نامه و … اما اغلب این آثار ، حاوی قسمتی از فولکلور (که همان اسطوره ها و افسانه باشند) هستند. همچنین کتبی که از دوره ساسانیان به جای ماندهاند، وجود بعضی اعتقادات را در آن دوران، به خوبی آشکار می کنند . از این دسته اند : ارداویراف نامه ، شایست و ناشایست، دین کرد ، بُندَهِشْن و نیرنگستان پهلوی (که مانند کتاب های دعای معمولی است و تأثیر عجیب و قریب بعضی ادعیه را بیان می کند) . در اغلب این کتب، به اعتقاداتی برمی خوریم که بعضی تا امروز نیز رواج دارند، مانند : احترام به نان ، تأثیر چشم زخم ، آداب نوروز و هفت سین و … .کتب طنز و فُکاهه (مثل : جوامع الحکایات عوفی و لطایف الطوایفِ فخرالدین علی صفی و رساله دلگشای عبید زاکانی) و تذکره ها یا احوال نامه ها (مثل: تذکره دولتشاه سمرقندی و تذکره نصرآبادی که به شرح احوال شاعران طبقات مختلف اجتماع پرداخته اند) و سفرنامه ها (مثل: سفرنامه ناصرخسرو، تاریخ حزین، و…) از منابع خوب فرهنگ عامّه در ادب فارسی از زمان شکل گیری حکومت های محلّی در ایران تا روزگار مشروطه به شمار می روند . همچنین به کتاب کُلثوم ننه میتوان اشاره کرد که در دوره صفویه، توسط آقاجمالخوانساری نوشته شده است که از یک سو نقد خرافه های میان مردم است و از سوی دیگر ، نقد دستگاه آموزشی آن دوره.
دردوران جدید نوع دیگری از آثار مکتوب پدید آمده است که از سویی یک اثر ادبی به شمار میآید و از سوی دیگر آیینه تمام نمای فرهنگ عامه مردم ایران است و میتوان نحوه زیست و سبک زندگی و اندیشه مردم عادی را در آنها به نظاره نشست. این آثار مکتوب در قالب سفرنامه و عمدتا توسط بیگانگان و جهانگردان و ایرانشناسان اروپایی نگاشته شده و مواد خامی برای مستشرقین در راستای شناخت ایران و ایرانیان فراهم آورده اند.
یکی از آثار مورد بحث کتاب بسیار ارزشمند یکسال در میان ایرانیان، اثر ادوارد براون میباشد که در این مقال به تحلیل آن خواهیم پرداخت.
نگاهی به احوال و آثار براون

ادوارد گرانویل براون(‎Edward Granvill Browne)خاورشناس و ایران‌شناس شهیر بریتانیایی در ۷ فوریه ۱۸۶۲میلادی(قزوینی، ۲۹۲) در گلاسترشر(Gloucester shire) در جنوب انگلستان به دنیا آمد(د. جهان اسلام، ۲/۶۱۸). پدرش سر بنجامین براون، کارخانه کشتی‌سازی داشت و می‌خواست که پسرش در رشته مهندسی ادامه تحصیل دهد، ولی او به پزشکی بیشتر علاقه داشت، و سرانجام در ۱۸۷۹میلادی در دانشگاه کمبریج به تحصیل این رشته پرداخت. این دوره، باجنگ میان روسیه و عثمانی(۱۸۷۷)مصادف بود؛ اخبار این منازعۀ نابرابر و دلاوری های ترکان و رفتار ناشایست حزب سیاسی ضد ترکیه در انگلستان، احساسات این جوان شانزده ساله را برانگیخت و حتی شوق پیوستن به سربازان ترکیه را در سرش افکند و در نهایت موجب علاقه‌مندی وی به تاریخ و زبان مردم ترک شد. چنین بود که ضمن تحصیل پزشکی، به آموختن زبان ترکی، و سپس فارسی و عربی پرداخت( Browne, A year…, ۵-۹؛ Balyuzi, 8-9؛ مینوی، ۳۹۹).
آشنایی او با زبان و ادبیات ترکی، از همان آغاز، وی را به آموختن زبان فارسی سوق داد و پیش یک هندوی مقیم کمبریج که عربی و فارسی را بخوبی می دانست مشغول یادگیری زبان فارسی شد و با خواندن گلستان آغاز کرد(مینوی، ۳۹۹).
از آن پس در دوران تحصیل و پس از آن، اوقات او بیشتر به خواندن کتابهای فارسی، بویژه شعر و تاریخ، و معاشرت با ایرانیان می‌گذشت. براونِ جوان در تابستان سال۱۸۸۲ به استانبول سفر کردو دو ماه را در آنجا سپری نمود. پس از بازگشت به کمبریج، دو سال دیگر را به یادگیری زبان های شرقی گذراند. در این میان با پیرمرد ایرانی جهاندیده و با سوادی بنام میرزا محمد باقر بواناتی، مشهور به «ابراهیم جان معطر»(درباره این فرد، نک: افشار، سراسر مقاله) آشنا شد و نزد او به تحصیل دانش پرداخت.
این مرد عجیب و خارق العاده که بارها دین عوض کرده و سرانجام، خود، مذهبی مرکّب از اسلام و عیسویّت ابداع کرده بود، بجای اشعار مولوی و حافظ، اشعار خویش را به نام «شُمیسۀ لندنیّه» که حاوی افکار پریشان و مجموعهای از اندیشه های ایرانی و اسلامی و مسیحی، با زبانی مغلق بود، برای براون شرح و تفسیر می کرد.
وی همچنین تفسیر منظومی نیز بر قرآن سروده بود که نسخه ای از آن به خط خود او و در زمرۀ کتابهای شخصی براون در کتابخانه کمبریج باقی است(Browne, ibid, 12-15؛ مینوی، ۴۰۱-۴۰۰).
براون در سال۱۸۸۷میلادی دوره پزشکی را به پایان رساند و جراح بیمارستان شد، ولی هرگز این حرفه را جدّی نگرفت. در همین اوان، به عنوان پژوهشگر در دانشگاه کمبریج برگزیده شد و مقرر گردید که سال نخست پژوهش را در ایران بگذراند(Balyuzi, 10-11؛ Browne, ibid,16؛ Arberry, 164).
بنابراین در اکتبر۱۸۸۷از طریق ترکیه رهسپار ایران شد(۱۹Browne, ibid,) و در اقامت یکساله خود در ایران، از نقاط بسیاری دیدن کرد با مردم این دیار و آداب و اخلاق و باورهای ایرانیان آشنایی حاصل کرد؛ تا جایی که خود به یک ایرانی تمام عیار تبدیل شد(Browne, The new…, ۳-۴؛ مینوی، ۴۰۲؛ محمود، ۵/۱۲۸۷).
کتاب «یک سال در میان ایرانیان»محصول این سفر و در واقع گزارشی است از دیده‌ها و آموخته‌های او در این دوره.
براون پس از بازگشت از ایران، در دانشگاه کمبریج به تدریس زبان و تاریخ و ادب فارسی و تحقیق در جریان‌های فکری و نهضت‌های اجتماعی ایران مشغول شد، تا پایان عمر این راه را ادامه داد.
در سال ۱۹۰۱با درگذشت ا.ج.و. گیب، دانشمند ترک شناس انگلیسی، امور ناتمام او را عهده دارشده، طبع و نشر دوره پنج جلدی تاریخ شعر عثمانی و اداره امور علمی انتشارات موقوفۀ گیب نیز به او سپرده شد.
در سال ۱۹۰۲نیز پس از فوت ایرانشناس معروف، چارلز ریو، ریاست مدرسه زبان‌های شرقی به او محول شد و در۱۹۰۳ به عضویت فرهنگستان بریتانیا و در ۱۹۱۱ به عضویت کالج سلطنتی پزشکان پذیرفته شد و در ۱۹۲۲ به نیابت ریاست انجمن سلطنتی آسیایی منصوب شد(مینوی، ۴۰۵؛ Arberry, 171, 184).

درسال های آغازین قرن بیستم که جنبش های ضداستبدادی و آزادی خواهی ومشروطه‌طلبی در ایران اوج گرفت وسیاست دولت انگلستان سکوت دربرابر وقایع بود، ادواردبراون ضمن پشتیبانی از انقلاب مشروطیت، بادعوت ازایرانیانی که ازظلم و جورحکومت استبدادی به کشورهای اروپایی پناه جسته بودند، و با شرکت گروهی از مردان آزادیخواه و انسان‌دوست انگلستان، انجمنی به نام «کمیته ایران» تاسیس کرد، و با مقالات و سخنرانیهای خود، به انتقاد از تجاوزات روسها و تقبیح سیاست انگلستان پرداخت و با تأثیرگذاری بر افکار عمومی و جلب توجه عناصر مؤثر در مجلس، دولت انگلیس را تحت فشار قرار داد تا در سیاست خود با روسها و شیوۀ تعامل با ایران تجدیدنظر کند.
کوششهای براون و یاران و همفکران او در دفاع از حقوق ملت ایران و حمایت از استقلال ایران، در پیروزی مشروطه‌خواهان تأثیر بسزایی داشت(نک: قزوینی، ۳-۲۹۲؛ کسروی، ۱۱؛ جوادی، ۱۹؛ مینوی، ۴۱۲-۴۰۷؛ رائین، ۱۱۰و۳۱۷و۴۴۷).
تحقیقات وتألیفات ارزشمندبراون در زمینه تاریخ ادبیات ونظم ون ثر فارسی و تصحیح و نشر متون کهن به روش علمی و انتقادی جدید، از خدمات بزرگ و بسیار پرارزش او به فرهنگ ایران بوده است.
تاریخ ادبی ایران در چهار جلد، مفصلترین و جامعترین تألیف در این زمینه به زبان‌های اروپایی است. شمار آثار بزرگ‌ ادوارد براون اعم‌ از تألیف‌ و ترجمه کتابهای‌ فارسی‌ بالغ بر۱۸ مجلد است‌.
افزون‌ بر اینها، براون‌ ۳۲ رساله متوسط یا کوچک‌ و ۱۳ دیباچه‌ به‌ زبان‌ انگلیسی‌ بر کتب‌ فارسی‌ یا عربی‌ دیگران‌ نوشته‌ است‌(قزوینی، ۳۲۰؛ نیز نک: Nickolson, Catalogue…).
در جشن شصتمین سال تولد براون، در سال۱۹۲۲ دوستان و دوستداران ایرانیش هدایایی برای او فرستادند و جامعه شرق‌شناسی اروپا با انتشار مجموعه مقالاتی از خدمات وی تجلیل و قدرشناسی کردند. براون در ۵ ژانویه ۱۹۲۶، در ۶۴ سالگی در نزدیکی کمبریج درگذشت. کتابهای او به کتابخانه دانشگاه کمبریج منتقل شد. مجسمه‌ای از وی در سال۱۳۱۷خورشیدی در کتابخانه دانشسرای‌ عالی‌ تهران‌ نصب‌ گردید و یکی‌ از خیابانهای‌ نزدیک‌ دانشگاه‌ تهران‌ در سال۱۳۳۴خورشیدی به‌ اسم او نامگذاری‌ شد. احوال ادوارد براون را دنیس راس در مقدمه‌ای برچاپ ‌های اخیر کتاب «یک سال در میان ایرانیان»، نیکلسون در مقدمه فهرست نسخه‌های خطی متعلق به ادوارد براون و آربری در «مقالات خاورشناسی» نوشته‌اند.
همچنین خود براون زندگینامه تفصیلی خود را تا زمان سفر به ایران در مقدمه«یکسال در میان ایرانیان» برشته تحریر در آورده است(مینوی، ۴۱۴؛ صالح، ۱۱؛ د. جهان اسلام، ۲/۶۱۹).
بزرگان فرهنگ و ادب ایران هریک به فراخور حال، در نکوداشت این مستشرق شیفتۀ فرهنگ ایرانی قلمها زده و سخن ها بر زبان رانده اند و شعرها سروده وجایگاهی ویژه برای وی در میان ایرانشناسان قایل شده اند(برای نمونه، قزوینی، ۲۹۲ به بعد؛ مینوی، ۳۹۸-۴۱۶؛ تقی زاده، سراسر خطابه؛ صدیق، یادگار…، ۱/۱۴۲-۱۱۴؛ همو، چهل گفتار، ۱؛ نیز نک: براون، مقدمه راس، ۱۹-۱۸؛ زادهوش، ۴۴۶)
هرچند برخی محققان، نظر مثبتی درباره او و بویژه کارنامۀ سیاسی اش نداشتهاند(برای دیدن مجموعه ای از منفی نگری ها درباره براون، نک:نصر، سراسر اثر؛ مطهری، ۴-۱۲۳و ۲-۱۳۱؛ قس: رائین، همانجاها؛ محمود، ۵/۱۲۹۲-۱۲۷۵).

برخی از مهم ترین آثار او عبارتند از:
• تاریخ ادبی ایران، جلد اول: از قدیمترین روزگار تا زمان فردوسی
• تاریخ ادبی ایران، جلد دوم، نیمه نخست: از فردوسی تا سعدی
• تاریخ ادبی ایران، جلد دوم، نیمه دوم: از فردوسی تا سعدی
• تاریخ ادبی ایران، جلد سوم، از سعدی تا جامی
• تاریخ ادبی ایران، جلد چهارم، از صفویه تا مشروطیت
• تاریخ مشروطیت ایران
• تصحیح تذکرةالشعراء دولتشاه سمرقندی
• تصحیح لباب‌الالباب عوفی (با همکاری محمد قزوینی)
• ترجمه خلاصه تاریخ طبرستان ابن اسفندیار
• ترجمه تاریخ گزیده حمداللّه مستوفی
• ترجمه چهار مقاله نظامی عروضی
• تاریخ طب اسلامی
• یکسال در میان ایرانیان
چاپ اول کتاب اخیر، درسال۱۸۹۳ میلادی ، توسط انتشارات بلیک انجام گرفت و سپس در سال ۱۹۲۶، انتشارات دانشگاه کمبریج اقدام به نشر آن نمود(براون، ۵). البته پیش از آن، در سال ۱۸۹۱ میلادی، براون کتاب دیگری با عنوان «روایت یک سیاح که برای روشن شدن تاریخ باب نوشته شده است»(A traveller’s narrative.Written to Illustrate the Episode of Bab) منتشر کرده بود که مطالب آن فقط به داستان «باب» و مسایل مربوط به آن اختصاص دارد(نک:محمود، ۵/۱۲۸۷، ۱۲۸۸).