زهد قلندری و عشق عرفانی در اشعار باباطاهر به قلم دکتر طناز رشیدی نسب

بابا طاهر زهد قلندری و عشق عرفانی – دکتر طناز رشیدی

ng>بابا طاهر زهد قلندری و عشق عرفانی</strong> ابومحمد طاهر جصّاص همدانی مشهور به باباطاهر همدانی، از عرفای نامی قرن چهارم و پنجم هجری قمری بوده است. زندگی و هویت او، قرن‌ها در هاله ای از ابهام مانده بود...

بابا طاهر زهد قلندری و عشق عرفانی
ابومحمد طاهر جصّاص همدانی مشهور به باباطاهر همدانی، از عرفای نامی قرن چهارم و پنجم هجری قمری بوده است. زندگی و هویت او، قرن‌ها در هاله ای از ابهام مانده بود. با وجود این، براساس یافته‌ها و پژوهش‌های گوناگون تاریخی چنین بر میآید که شوریدگی و جذبه در حالات عرفانی او بوده، تا جایی‌که او را در زمرۀ عقلای مجانین دانسته‌اند. یکی از آثار بر جای مانده از او، مجموعهای از ابیاتی در قالب دو بیتی با لهجة لری یا فهلوی است. این اثر گرانقدر میتواند دریچه هایی به افکار بلند باباطاهر باشد. دو بیتی های او بیشتر از زبان انسانی کامل و وارسته نقل میشود و در آن والاترین ارزش‌های عرفانی چون زهد، عشق و توحید مشهود است. در این ابیات مشاهده میشود که زهد عرفانی او، وی را به قلندران نزدیک و عشق و اشتیاقش، او را به عقلای مجانین شبیه کرده است. در این جستار ضمن بیان زندگی این عارف بزرگ، به‌طور مجمل به تبیین زهد و عشق عرفانی در این ابیات پرداخته شده است.
مقدمه
تا چندی پیش باباطاهر شخصیت مبهمی در ادبیات عرفان پارسی محسوب میشد و حتی در مورد عصر حیات او ابهاماتی وجود داشت. در آثار گوناگون وی را هم‌عصر سلاجقه دانسته و در این باره داستانهایی نیز ذکر کرده و از دیدار او با طغرل سلجوقی سخنانی گفته بودند (راوندی،۱۳۶۴ : ۹-۹۸)؛ تحقیقات بعدی نشان داد که این داستان غیرواقعی بوده است (پورجوادی، ۱۳۹۴ :۳۳). در رابطه با تاریخ زندگی باباطاهر نیز گزارشات افسانهای وجود داشته که باباطاهر در قرن دوم زندگی میکرده و به خدمت امام صادق(ع) (شهادت۱۴۸ ه.ق) میرسد و از طرف دیگر در هنگام شهادت عینالقضات همدانی که در سال ۵۲۵ ه.ق رخ داده، بالای سر او بوده است (همان).
اولین کسی که اطلاعات دقیقتری دربارة باباطاهر بیان کرده، جناب رضاقلی خان هدایت بود که در تذکرة ریاض العارفین، تاریخ وفات او را ۴۱۰ه.ق ذکر کرده است (هدایت،۱۳۴۴: ۱۲۱). همچنین در راستای سخنان هدایت، محقق معاصر جناب آقای دکتر پورجوادی طی تحقیقاتی نشان داد، باباطاهر همدانی همان ابو محمد جصاص همدانی است که این سخن براساس «تاریخ همدان» شیرویة دیلمی دست داده که در آن تاریخ وفات وی ۴۱۸ه.ق ذکر شده است (پورجوادی، ۱۳۹۴: ۲۱).
علت اینکه او را باباطاهر عریان همدانی خواندهاند، این بوده که بابا اسم تفخیم است، مانند «شیخ»، «پیر»، و استاد و مانند اینها که در خصوص اولیاء، زاهدان و عارفان از سوی مردمان به نام اصلی ایشان افزوده میشده و غالباً به همان اشتهار مییافتهاند (ازکائی، ۱۳۷۵: ۱۲۷). علاوه بر این نوعی جذبه و بی‌خودی در بعضی از صوفیه وجود داشته است، در حالی‌که منسوب به جنون و یا تَجَنُن نبودهاند (زرینکوب، ۱۳۸۹: ۴۲). این نوع جذبه در باباطاهر نیز بوده است، از این‌رو، وی را از صوفیان مجذوب دانستهاند. دربارة بعضی از این مجذوبان روایاتی هست که احیاناً با سر و پای برهنه در کوی و بازار ظاهر میشدهاند. عریان خواندن باباطاهر نیز بی‌شباهت با نقل چنین کرامات و اسناد و افعالی از مجذوبان و شوریدگان نیست (همان، ۴۴).
پرویز ازکائی در کتاب باباطاهر نامه دربارة زندگی باباطاهر چنین میگوید:
«دربارة زندگی باباطاهر چنین گفته شده که او در عهد استیلای دیلمان و کردان بر ولایات جبال ایران پدید آمد. وی از پیران طریقة گنوسیِ ایرانی «دین حقّ» بود، که اصول عقاید آن سخت با اعتقادات زروانی-مانوی و حکمت فهلویِ باستانی پیوند داشت. از این‌رو، بعدها در اعتقادات فرقة گورانی- لریِ اهل حق که با فرقههای حروفیه جلالیه، خاکساریه و نقطویه همکیشی و پیوستگی داشت، جزو ملائک ادواری به‌شمار آمد» (همان، ۱۴۳).
نکتة قابل توجه دربارة باباطاهر آثار بر جای مانده از وی است. در عصری که باباطاهر میزیسته معمولا مشایخ بزرگ صوفی و ملامتی دست به قلم نمیبردند و اشخاصی چون حکیم ترمذی استثناء بودهاند که تازه وی را جزو صوفیان نمیدانستهاند. باباطاهر نخستین نویسندهای بود که در آن عصر در همدان دست به قلم برای نوشتن اثر یا آثار صوفیانه زده است و مانند صوفیان معروفی چون شبلی و حلاج به زبان مادری خود ابیاتی را سروده است (پورجوادی، ۱۳۹۴: ۹۶). بیشتر شهرت وی به مجموعهای از دو بیتیهای منسوب به او باز میگردد. علاوه بر این ابیات مجموعهای از کلمات و جملات قصار صوفیانه به زبان عربی از قرنها پیش، به وی نسبت داده شده که برخی بر آن ترجمه و شرحهایی نگاشتهاند و در مهمترین شکل در قالب شرح کلمات قصار باباطاهر منسوب به عین‌القضات، باقی مانده است. بنابراین میتوان گفت، برای شناخت و بررسی عرفان باباطاهر منابع مهم و قابل توجهی وجود دارد.
#دکتر طناز رشیدی
********************************
نویسنده :دکتر طناز رشیدی
تنظیم: رامک تابنده