باغ ایرانی با رویکرد منظر مجازی در چشمه علی دامغان

باغ ایرانی در چشمه علی دامغان – مهندس حمید گرامی

چشمه علی دامغان محل جوشش چشمه ای است که در سی دو کیلومتری شهر دامغان واقع شده است این چشمه سر چشمه رودخانه ای به همین نام است که به طرف شهر دامغان جریان دارد و یکی از عوامل مهم در شکل گیری این شهر به شمار میرود.
این چشمه و رودخانه باعث شکل گیری محلی ییلاقی درمنطقه ای با نام چشمه علی گشته که در طول تاریخ به عنوان تفرجگاه برون شهری مورد استفاده قرار میگرفته و
به دستور آقا محمد خان قاجار باغ با کاخی دردرون آب استخر با محوریت رودخانه جاری در این محل ییلاقی ساخته شد که به عنوان نمونه بی همتایی از باغسازی ایرانی مورد توجه قرار گرفت.
این چشمه و باغ پیرامون آن امروزه به عنوان مکانی خوش آب و هوا یکی از هم ترین تفرجگاه های مردم شهر دامغان به شمار می رود.
از عناصر اصلی این باغ زیبا می توان ازچشمه، درختان کهنسال، استخر و عمارت ساخته شده در آب جاری نام برد.
چشمه علی دامغان در طول تاریخ همواره بستری برای برقراری ارتباط انسان با طبیعت بوده است و هنوز هم مکانی مناسب برای این همنشینی به شمار می آید چرا که در موقعیت های ویزه اقلیمی – طبیعی ایران ظهور چشمه موهبت الهی است که مایه حیات و ضامن بقای زندگی بوده است.

از عواملی که در ماندگاری باغ چشمه علی نقش دارد طبیعت زیبای ان است حضور چشمه و جریان اب در یک منطقه بیابانی به تعدیل اب و هوا کمک بسیار می کندکه باعث حضور مردم در آن می شود.
اسمان ابی درختان و کوه و انعکاسشان در اب در به وجود اوردن این منظری زیبا در این مکان نقش بالایی دارند.
یکی ازدلایل حضور مردم در این باغ نقش بار آیینی (تقدس) این مکان می باشد که سهم بسزایی در پیوند ناگسستنی با مردم با این باغ دارد.
اهمیت سرچشمه و مقدس دانستن آن سبب شده تا بنای عمارت به سمت مظهر آب رو کند.
وجود پارچه هایی که در محل جوشش آب وجود دارد نوع دیگری از این احترام و مقدس دانستن آب است.
بستن دخیل به محلی که آب از آن می جوشد نشان دهنده سنتی است که در آن آب عنصر مقدس استو رسمی است که از دیرباز و در سنت های باستانی نیز رایج بوده است.

در چشمه علی مخاطب به محض حضور در باغ به دلیل خود نمایی عنصر آب در آن خود به خود به کناره های استخر کشیده می شود و انعکاس تصاویر در آب برای وی مشهود تر می شود.
تمایل به آب و ستایش آن از دیر باز به شکل های گوناگون وجود داشته است در باغ ایرانی صورت های مختلف آب شرط زیبایی منظر است.
به نظر می رسد به دلیل پیشینه ای که استفاده از آب به عنوان عنصر سازنده منظر مجازی در معماری ایرانی داشته است چشم گیر ترین اتفاق دراین جا ایده برخورد متفاوت با آب منشعب از چشمه به عنوان منظر مجازی است.

اینکه هر آنچه در افق دید ناظر وجود دارد اعم از سطح زمین، بوته ها، درختان، بناها منظره های دوردست مثل توالی کوه ها و سرانجام آسمان بی انتهای آبی، در آینه آب به صورت قرینه تصویر می شود برای خود مفهوم بی کرانگی را که همیشه بیننده عادت داشته آن را تنها از جهت زمین به سمت آسمان دریابد از دو سمت بالا و پایین افق دید را تداعی نزد ناظرتداعی کند و همچنین وقتی تصویر کاخ را درآب میبیند قادر به درک ابعاد واقعی آن نیست و عمارت را بسیار بزرگتر و پر امیت تر از انچه که هست در می یابد
درختان سر به فلک کشیده سپیدار که در حاشیه استخر همانند صفحه ای سبز تابش نور غرب را کنترل می کنند نیز تصویری بی همتا در جبهه غربی بر روی آب می سازند آنگونه که چشم، از دنبال کردن این انعکاس سبز خسته نمی شود. دریافت مخاطب از تصویر جهان در آب به گونه ای است که گویی طبیعت هر لحظه بر سطح آب در حال نقاشی شدن است چرا که با رقص هر موج بر سطح آب این نقوش به لرزشی هماهنگ دچار می شوند که بی شباهت به یک تابلوی نقاشی آبرنگ نیست.
مهمترین عملکرد عمارت به عنوان نظرگاه در این باغ به گونه ای است که با توجه به مفهوم باغ ایرانی و تلاش برای ایجاد محیطی مطلوب با عناصر طبیعی در گستره طبیعت مفهوم نظرگاه را به عنوان عنصری از باغ ایرانی که نهایت مادی را به بی نهایت معنوی ارتقاء می دهد بسیار با شکوه جلوه دهد.عمارت و محل قرار گرفتن آن برای رسیدن به این هدف است که سعی شود دید ناظر به منظر چشم نواز پیش رو هدایت و معطوف شود.

برای معطوف کردن دید ناظر محصوریت با ردیف درختان دردو سمت محور استخر میانی در نظر گرفته شده و در نهایت، قرار گیری کوشک در نقطه عطف دید منظر قاب شده و از پیش تعیین شده ای را در برابر ناظر قرار می دهد که این همان کیفیت عینی و بصری است. آنچه درمورد نظر گاه و منظر روئیت شده از نظرگاه گفته شد علاوه بر درک عینیات در فرآیند استنباط ذهنیات از عینیات به کمک ناظر آمده و در مجموع تصویر کلی از حس تقارن نظم و تعادل، طراوت، سرزندگی و شادابی، آرامش، تصوی سایه روشن و رنگ آمیزی را برای ناظری که در نظر گاه ایستاده فراهم میکند و این همان کیفیت و بعد پنهان باغ های ایرانی است.

منابع :
سعیدی، محمد مهدی (۱۳۸۹). طراحی منظر چشمه علی دامغان. پایان نامه ارشد. دانشکده معماری و شهرسازی. دانشگاه شهید بهشتی.
شیری، زهرا و دیگران (۱۳۹۱). وبلاگ دانشجویان معماری دانشگاه آزاد دامغان.
https://sda.blogsky.com/1391/07/25