هنر معماری مسجد جامع اصفهان

معماری مسجد جامع اصفهان بخش اول- محمد گرامی

مسجد جامع اصفهان ( قسمت یکم )
دایرة‌المعارف معماری اسلامی ایران

یکی از قدیمی ترین مسجدهای ایران که تحولات معماری دوره های گوناگون اسلامی را پشت سر گذاشته است مسجد جامع شهر اصفهان می باشد. این مجموعه وسیع تاریخی در زمین وسیعی به ابعاد ۱۷۰*۱۴۰ متر را در کنار میدان کهنه تشکیل می دهد .
تحقیقات در مورد این بنا از ۶۰ سال پیش توسط محققان ایرانی و غیر ایرانی به مطالعه ساختمان و خصوصیات تزیینی آن پرداخته است .
سازمان ملی حفاظت آثار باستانی (سابق) با همکاری موسسه ایتالیایی خاورمیانه و خاور دور در فاصله سال های ۱۳۴۹-۱۳۵۷ شمسی دست به اقدامات وسیعی برای کاوشهای باستانی و مرمت این بنای مهم در مورد خصوصیات و معماری این بنا به سرپرستی پروفسور شراتو و پروفسور گالدیری انجام گرفت .

پیشینه تاریخی :
آنطور که میتوان از گفته ابونعیم اصفهانی در یکصدو پنجاه اندی پس از هجرت ؛ و به استناد متون تاریخی مسجد جامع در دوره خلافت عباسیان این بنا دو مرحله اساسی ساختمان را پشت سر گذاشته است :

مرحله اول : شامل بنای اصلی مسجد در قرن دوم قمری
مرحله دوم : تجدید عمارت آن در ۲۲۶ قمری.

قابل ذکر است که مسجد جامع در هر یک از این دو مرحله توسعه و گسترش یافته است.

مسجد جامع عتیق اصفهان دارای مجموعه ای از آثار و ابنیه و تزیینات هنری دوران اسلامی است .
مسجد جامع مذکور شامل ابنیه تاریخی زیر میباشد :

شبستانی با ستونهای ضخیم مدور و مزین به گچبری که ساختمان آن به دوره دیلمیان نسبت داده می شود.
گنبد خواجه نظام الملک وزیر که از ابنیه دوران سلجوقی است و در ضلع جنوب صحن واقع شده است (۴۶۵-۴۸۵ هجری )
چهل ستونهای اطراف این گنبد نیز از دوره سلجوقی بر جای مانده است .
گنبد تاج الملک در شمال مسجد واقع شده است که به گنبد خاگی نیز شهرت دارد .
سال ساختمان آن در کتیبه کوفی گنبد ۴۸۱ هجری ثبت شده و از ابنیه دوره سلجوقی است .
سر در مسجد قدیمی که مورخ سال ۵۱۵ هجری است .
ایوان یا صفه شاگرد متعلق به دوران سلجوقی است ؛
این صفه دارای تزییناتی از قرن هشتم هجری بوده و در زمان شاه سلیمان صفوی مرمت شده است .
صفه صاحب بنای اصلی آن از قرن ششم هجری است.
سپس در قرون بعد الحاقات و تزییناتی در آن بعمل آمده .
دو مناره آن متعلق به زمان آق قویونلو و تزیینات کاشیکاری آن از دوران صفوی است .
ساختمان صفه استاد ( ایوان غربی ) متعلق به قرن ششم هجری است که سپس در عهد صفوی تزیین و کاشیکاری شده است .
صفه عمرو بن عبدالعزیز از ابنیه آل مظفر است که در قرن دهم هجری تزیین یافته و کتیبه ای در ایوان آن نصب شده است .
مسجد الجایتو که در غرب صحن عقیق واقع شده دارای محراب گچبری از دوران مغول و مورخ به سال ۷۱۰ هجری است که از لحاظ هنر گچبری و دارا بودن خطوط کوفی شاهکاری بشمار می آید.
در جنب این مسجد شبستان بزرگی وجود دارد که در سال ۸۵۱ هجری ساخته شده است .

ساختمان صفه درویش ( ایوان شمالی ) و چهلستون ان از ابینه قرن ششم هجری است که بعدها در زمان شاه سلیمان صفوی تعمیر وتزئین یافته است .
ساختمان روی حوض در وسط صحن مسجد جامع از ابینه زمان شاه عباس اول صفوی است .
آرمگاه مجلسی در جنب مسجد واقع شده است .
مسجد جمعه اصفهان معرف شیوه های مختلف معماری و هنر های تزینی ۱۴ قرن تاریخ آثار اسلامی ایران است.
در مجموعه ساختمانهای این مسجد نمونه مکتب خاص معماری از عصر سلجوقی تا حال حاظر مشاهده می شود.
این بنا، تجربیات معماری هزار سالۀ مسجدسازی به‌ویژه خلق طرح مسجد ایرانی را در بردارد و به همین لحاظ می‌توان بسیاری از سبک‌های تاریخ معماری ایران و کشورهای همسایه را در آن شناسایی نمود.
ایجاد انواع جرزهای آجری تزیین شده با نقوش هندسی، ستونهای آجری با مقاطع مختلف از جمله فرم‌های دوبخشی و سه‌بخشی و چهاربخشی که از ترکیب دایره‌ها به‌دست می‌آید، طاق و چشمه‌های پوششی در انواع روشهای اجرایی، ایوان‌های چهارگانه با تزیینات متفاوت در هر کدام، گنبدهای عظیم با روشهای ابداعی به‌صورت دو پوستۀ پیوسته، نماهای موزون و تزیین شده در اطراف حیاط، سردر‌های ده‌گانه که هر کدام به معبری در اطراف مسجد گشوده می‌شود؛
همۀ این آثار در ترکیب نهایی مجموعۀ بی‌نظیری را تشکیل می‌دهد که می‌توان به آن تاریخ پیوسته و دایرة‌المعارف معماری ایران و برخی دیگر نقاط به‌ویژه آسیای میانه اطلاق نمود. از آن گذشته با تحولاتی که در قرن پنجم هجری (یازدهم میلادی) در آن به‌وجود آمد مسجد شبستانی قبلی به مسجد چهار ایوانی تبدیل گردید و این شیوۀ جدید نام طرح مسجد ایرانی را در مقایسه با طرح شبستانی (معطوف به فرهنگ عربی) اتخاذ نمود و از آن دوره بیشتر مساجد جامع شهرهای بزرگ ایران با همین سبک چهار ایوانی ساخته شدند و حتی در بعضی از مساجد موجود از قبل نیز تغییراتی ایجاد نمودند تا به مسجد چهار ایوانه تبدیل گردد

مراجع و منابع :
اولین نشریه سازمان ملی حفاظت آثار باستانی(اسفند ماه ۱۳۴۵ خورشیدی) .فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران، تهران : چاپخانه وزارت فرهنگ وهنر
ابونعیم اصفهانی ، حافظ(حدود۴۲۰ ه . ق ). اخبار اصفهان به عربی
جبل عاملی ، دکتر عبدالله ، و پهلوان زاده ، مهندس لیلا (۲۰۱۲/۰۷/۱۰) . ثبت جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان : http://www.memarnet.com/fa/node/345
لاله ، هایده و دیگران( مرداد ۱۳۸۰ ) . مسجد جامع اصفهان نگین معماری اسلامی در ایران ،گلستان قرآن : شماره۷۲ (۶ صفحه – از۲۱ تا۲۶ )
https://cad.sellfile.ir/ منبع عکس حجم سه بعدی